De Wasadynastie op de Pools-Litouwse troon

Als er gesproken wordt over de expansionistische ambities van de Scandinavische landen is het eerste wat opkomt vaak de Vikingtijd (793-1066), met de bezetting van delen van Groot-Brittannië, de Faeröer, IJsland en Groenland. De focus ligt hierbij op het Westen, terwijl er net zo veel gaande was in het Oosten. Het contact tussen de gebieden die nu Zweden en Polen worden genoemd gaat terug tot minstens de late ijzertijd, maar vanwege de westelijk georiënteerde aard van zowel de beschikbare bronnen als het wetenschappelijke interesse is hier helaas vrij weinig over bekend.

De ‘vergeten’ gebieden van Scandinavië: wat ooit was

In deze editie van Noorderlicht staan we uitgebreid stil bij 25 jaar Nordom en blikken we terug op de afgelopen kwart eeuw. Een mooi moment dus om ook in deze serie even terug te blikken. Hier gaan we echter een stuk verder de geschiedenis in. Nu de hedendaagse autonome regio’s, landen binnen koninkrijken en half-rechtmatige claims in de spotlight gestaan hebben, kijken we terug naar gebieden die ooit in een bepaalde vorm bij een Scandinavisch land hoorden. Alles rond de Oostzee en binnen het hedendaagse Noorden laat ik verder buiten beschouwing; dat ratjetoe van oorlogen en bezit beschrijven is meer iets voor een proefschrift. Nee, we kijken verder dan het Skaggerak en de Oostzee naar een potpourri van wat ooit was.

Een rondreis door de geschiedenis van Gotland

Op 10 juni 2024 vertrok ik om 5 uur ’s ochtends vanuit mijn kamer in Uppsala richting de boot naar Gotland. Ik twijfelde even of het vroege opstaan het waard was, maar zodra ik het eiland in de verte zag verschijnen, herinnerde ik mij weer dat Gotland het altijd waard is. Alle nostalgie en herinneringen kwamen weer naar boven toen ik het eiland opstapte en ik besefte dat deze plek ervoor heeft gezorgd dat ik Scandinavië studies ben gaan studeren. En dan te bedenken dat dit allemaal begon met een bezoek aan IKEA door mijn opa en oma 44 jaar geleden... In dit artikel neem ik jullie graag mee op rondreis door Gotland. Van stad tot ruige natuur; van de prehistorie tot de moderne tijd; en van een kruipende dreumes tot jongvolwassen vrouw: ik hoop dat je tijdens het lezen van deze ode aan Gotland een hint van de magie van het eiland in de Oostzee meekrijgt.

Hoe het Deense migratiebeleid de Nederlandse regering inspireert

Denemarken staat erom bekend dat het land een strikt asielbeleid hanteert. In Denemarken vroegen, volgens de Deense minister Kaare Dybved Bek, vorig jaar rond de 2.500 mensen asiel aan, in Nederland waren dit er rond de 50.000. De huidige [ten tijde van schrijven, red.] Nederlandse Minister van Asiel en Migratie, Marjolein Faber van de PVV, wil dit terugdringen, en flink ook. Afgelopen september [2024, red.] ging zij op bezoek in Denemarken om met Bek en Deense ambtenaren te praten en inspiratie op te doen voor het Nederlandse migratiebeleid.

Het verscheepte Deens: IJsland

De drie eilanden op de Noord-Atlantische Oceaan mogen dan wel niet veel gemeen hebben door hun verschillende culturen, volkeren en volkstalen, maar toch was er eeuwenlang iets dat de drie eilanden met elkaar verbond: het Deens. In het algemeen was dit tegen wil en dank. Het succes van het Deens om de harten te veroveren van de Groenlanders, Faeröerders en IJslanders verschilde tamelijk en zeker tegenwoordig begint de afgunst tegenover het Deens in alle drie de voormalige overzeese gebieden te groeien. Dit is echter zeker niet altijd zo geweest; lange tijd nam het Deens een belangrijke plek in het alledaagse leven in. Het was de taal van cultuur, politiek maar vooral die van ontwikkeling. Geen wonder dat op alle drie de eilanden ooit het idee is ontstaan om de volkstaal volledig achter te laten en daarvoor in de plaats het Deens tot nieuwe hoofdtaal te verheffen onder overmoedige Deense ambtenaren en lokale hoge heren. Voor veel van de elites op deze eilanden was het duidelijk dat de eilanden als onderdeel van het Deense koninkrijk maar beter dezelfde taal konden spreken, aangezien ze toch al dezelfde koning dienden en God aanbeden. Toch is dit in geen van de drie gebieden gebeurd en lijkt uiteindelijk de volkstaal, al dan niet na een lange strijd, het te winnen van het Deens. De invloed die het Deens uiteindelijk heeft gehad is echter niet te onderschatten en is blijvend tot de dag van vandaag. In deze driedelige serie zullen alle drie de Noord Atlantische eilanden behandeld worden. Gekeken zal worden naar hoe het Deens verscheept is over de Atlantische Oceaan, hoe het vervolgens ontvangen is door de lokale bevolkingen en of het Deens uiteindelijk écht de kans heeft gekregen om de drie eilanden talig te veroveren. In deze editie wordt gekeken naar het land dat geprobeerd heeft het Deens met klinische precisie weg te poetsen: IJsland.

Dit is Finland en hier spreken we… Zweeds?

In maart 2025 shockeerde de Finse comedygroep KAJ heel Europa door Melodifestivalen – de Zweedse voorselectie voor het Eurovisiesongfestival – te winnen.[1] Met hun humoristische lied over sauna’s lieten ze oud-Eurovisiewinnaar Måns Zelmerlöw achter zich in de finale, en werden ze de eerste act in 27 jaar die Zweden vertegenwoordigde met een Zweedstalig nummer. Een Zweeds nummer voor Zweden gebracht door Finnen – dat klinkt misschien gek, maar in Finland wonen zo’n 280.000 mensen die Zweeds als hun moedertaal spreken, waaronder de jongens van KAJ. Deze zogeheten 'Finlandssvenskar' vormen 5% van de totale bevolking en zijn een prominente minderheid in het land. Ze hebben hun eigen kenmerkende accent, cultuur en identiteit. Waar komen ze vandaan, en voelen ze zich eigenlijk wel Fins?

Russische vogel wordt Zweeds erfgoed

Wat heeft een Noord-Russische houten vogel met Scandinavië te maken? Ik heb het hier over de 'spånfågel', ook wel 'takfågel' (plafondvogel) of 'julduva' (kerstduif) genoemd. Dit is geen zeldzame diersoort, maar een decoratieve vogel die met een speciaal mes gekerfd wordt uit een blokje zacht coniferen- of populierenhout. Het is een decoratie die in Zweden in de 19e en de vroege 20e eeuw vaak rond kerst aan het plafond gehangen werd en door de warme lucht van de haard kalm roteerde. De vogel werd geassocieerd met de duif die in de christelijke traditie de heilige geest symboliseert, maar er hangt een complexer verhaal aan de symboliek en oorsprong van deze eigenaardige versiering.

Bier, bussen en buitensluiten: russefeiring, de gestoorde eindexamentraditie in Noorwegen

Normaliter is Noorwegen een rustig land. De steden zijn kalm en de mensen terughoudend. Maar dan is het opeens eind april, en verschijnen overal jongeren in rode broeken op straat. Ze delen visitekaartjes uit, versieren partybussen en knallen daarmee drie weken lang, al zuipend en feestend, door de stad, om daarna nog even hun eindexamens te maken… Ja, dit is echt hoe het eraan toegaat in een Noors examenjaar. Ik moet zeggen dat ik als Nederlander toch wel een beetje jaloers ben op deze traditie. Ik had ook graag een paar memorabele weken gehad, in plaats van een tegenvallend examengala en een veel te korte stunt. Toch heeft deze traditie ook een keerzijde: sommige studenten worden buitengesloten en raken depressief. Welkom bij de 'russefeiring', de gestoorde Noorse eindexamentraditie.

De ‘vergeten’ gebieden van Scandinavië: Faeröer

Zo verschrikkelijk vergeten zijn de Faeröer (Faeröers: Føroyar) eigenlijk helemaal niet. Voor menig scandinavist is het misschien zelfs ooit het onderwerp van een essay of een paper geweest: de Faeröer komen in menig vak aan bod. Zeker voor de studenten Deens is het Rigsfællesskabet en de gebieden die erbij horen gesneden koek. Noorderlicht is hier eerder ook langs geweest toen Noortje de jaarlijkse Grindadráp belichtte. Maar natuurlijk is er veel meer te vertellen over de Faeröer. Natuurliefhebbers, taalfanaten en zelfs infrastructuurnerds kunnen op deze archipel zeker hun lol op. Hoog tijd dus om de Schapeneilanden (denk even får-oyar) eens onder de loep te nemen.

Midgardsblot Metal Festival – Is dit échte Vikingmuziek?

Midgardsblot Metal Festival is een evenement dat sinds 2015 georganiseerd wordt in het Noorse plaatsje Borre. Als ware scandinavist ben ik daar zelf natuurlijk al drie jaar op een rij geweest. Het festival wordt georganiseerd in de buurt van een aantal grafheuvels – Borrehaugene – die tussen 600 tot 900 n.Chr. gedateerd worden. In 1852 werd hier bij het aanleggen van een weg een scheepsgraf uit de Vikingtijd gevonden. Vanwege deze vondst en latere archeologische opgravingen, staat Borre nu bekend om een van de vijf kunststijlen uit de Vikingtijd, namelijk de Borre-stijl.