Rommel of rijkdom? Cultureel erfgoed op Svalbard

‘One manʼs trash is another manʼs treasure’, of toch niet? Svalbard kent een eeuwenlange geschiedenis van grondstofwinning en daar zijn nog altijd de nodige overblijfselen van te vinden. Veel van de locaties – ook wel sites geheten – met deze oude bouwsels en achtergebleven voorwerpen zijn inmiddels benoemd tot cultureel erfgoed. Maar de vaak vervallen staat van deze sites, die daardoor soms zelfs een milieurisico vormen, heeft er herhaaldelijk toe geleid dat ze door zowel Noren als toeristen eerder als rommel dan als rijkdom worden bestempeld. Is men dit cultureel erfgoed misschien liever kwijt dan rijk?

Ríðum, ríðum: IJslandse volksmuziek in Hrafninn flýgur (1984)

De film 'Hrafninn flýgur' (De Raaf Vliegt) uit 1984, onder regie van Hrafn Gunnlaugsson, wordt beschouwd als een van de beste IJslandse producties aller tijden, populair in zowel binnen- als buitenland. Een aantal factoren heeft bijgedragen aan dit beeld, met name het succesvolle gebruik van thema’s uit andere genres die populair waren in de jaren tachtig: de spaghettiwestern en de samoeraifilm. Daarnaast speelt de actie van 'Hrafninn flýgur' zich af in de 'landnámsöld' (let. “nederzettingstijdperk”, 874-930 n. Chr.). Deze periode is onderdeel van wat internationaal bekend staat als de Vikingtijd, en wordt aanschouwd als cruciaal voor de identiteitsvorming van de IJslanders.

Het verscheepte Deens: Groenland

De drie eilanden op de Noord-Atlantische Oceaan mogen dan wel niet veel gemeen hebben door hun verschillende culturen, volkeren en volkstalen, maar toch was er eeuwenlang iets dat de drie eilanden met elkaar verbond: het Deens. In het algemeen was dit tegen wil en dank. Het succes van het Deens om de harten te veroveren van de Groenlanders, Faeröerders en IJslanders verschilde tamelijk en zeker tegenwoordig begint de afgunst tegenover het Deens in alle drie de voormalige overzeese gebieden te groeien. Dit is echter zeker niet altijd zo geweest; lange tijd nam het Deens een belangrijke plek in het alledaagse leven in. Het was de taal van cultuur, politiek maar vooral die van ontwikkeling. Geen wonder dat op alle drie de eilanden ooit het idee is ontstaan om de volkstaal volledig achter te laten en daarvoor in de plaats het Deens tot nieuwe hoofdtaal te verheffen onder overmoedige Deense ambtenaren en lokale hoge heren. Voor veel van de elites op deze eilanden was het duidelijk dat de eilanden als onderdeel van het Deense koninkrijk maar beter dezelfde taal konden spreken, aangezien ze toch al dezelfde koning dienden en God aanbeden. Toch is dit in geen van de drie gebieden gebeurd en lijkt uiteindelijk de volkstaal, al dan niet na een lange strijd, het te winnen van het Deens. De invloed die het Deens uiteindelijk heeft gehad is echter niet te onderschatten en is blijvend tot de dag van vandaag. In deze driedelige serie zullen alle drie de Noord-Atlantische eilanden behandeld worden. Gekeken zal worden naar hoe het Deens verscheept is over de Atlantische Oceaan, hoe het vervolgens ontvangen is door de lokale bevolkingen en of het Deens uiteindelijk écht de kans heeft gekregen om de drie eilanden talig te veroveren. In deze editie wordt gekeken naar het land dat het verst verwijderd ligt van Denemarken, niet alleen geografisch gezien maar ook taalkundig: Groenland.

Overname van land en lichaam: spiralen stalen zelfbeschikking

“Het voelde alsof mijn lichaam werd gekoloniseerd,” vertelt Naja Lyberth, slachtoffer van de Deense Spiralkampagnen, in de BBC-documentaire Greenlands Lost Generation. De afgelopen jaren komen er steeds meer gebeurtenissen aan het licht uit de koloniale geschiedenis van Groenland. De gebeurtenissen geven veel weg over de aanwezigheid van Denemarken in Groenland. Het tijdperk van de Deense kolonisatieperiode loopt van 1721 tot 1953. Daarna trad een periode van modernisatie in werking. Opvallend is dat deze periode van modernisatie juist het meest geassocieerd wordt met de Deense overheersing in tegenstelling tot de daadwerkelijke kolonisatieperiode. Van 1953 tot 1979 had Groenland de status van een ambt binnen het Deense koninkrijk. In 1979 verwierf Groenland zelfbeschikking met gedeelde autonomie. Groenland kreeg volledig zelfbestuur in 2009, maar het bemachtigen van complete onafhankelijkheid blijft een voortdurend proces. Zo is de Deense aanwezigheid voor veel Groenlanders nog steeds merkbaar, bijvoorbeeld in het door Denemarken gedomineerde internationale beleid. De Deense overheersing heeft voornamelijk haar sporen achtergelaten in de vorm van nationale trauma’s die de Groenlander direct raken. Zoals de spiraalcampagne: het onvrijwillige anticonceptieprogramma gearrangeerd door de Deense overheid, dat meer dan vierduizend meisjes en vrouwen trof, waarvan de consequenties zich nog steeds voortzetten. Deze zaak is een enorme zwarte bladzijde in de gezamenlijke geschiedenis van Groenland en Denemarken.

Þetta reddast

In de ogen van veel buitenstaanders is er niet zo veel verschil tussen de verscheidene landen in het hoge Noorden – één pot nat. Van Finland tot IJsland wonen dezelfde soort kille mensen, die het liefst een meter te veel dan te weinig van je af staan en een taaltje spreken dat gekenmerkt wordt door toonverschuivingen en een zangerig ritme. Bovenal zijn het harde werkers, die het liefst zo min mogelijk tijd verspillen. Het is nou immers een schaars goed, al helemaal voor deze Noorderlingen die al zo veel zonlicht moeten missen. Toch blijkt dat laatste al helemaal niet waar te zijn. Misschien geldt dit voor Noorwegen, Zweden, Denemarken en Finland, maar een IJslander is allesbehalve tijdsgebonden of gehaast. Nee, voor hem geldt dat alles wel los zal lopen – þetta reddast.

Hiep, hiep, hoera! De lustrumviering van Nordom

Nordom was jarig en dus vierden wij feest! De vereniging bestond inmiddels alweer een kwart eeuw en daarom werd een lustrumcommissie samengesteld die uiteindelijk maandenlange voorbereidingen zou treffen om de verjaardag van Nordom op gepaste wijze te vieren. Twee redactieleden – een van de organisatoren en een deelnemer van het evenement – blikken terug op deze fantastische dag en nemen je mee achter de schermen van de organisatie.

Sami-toerisme: toerisme en cultureel eigendom

Misschien ben je wel eens op vakantie geweest in Lapland. En misschien heb je daar op een hondenslede gereden, in de wildernis gekampeerd of kennis gemaakt met de mysterieuze lokale cultuur. Dit artikel gaat over de implicaties van dit toerisme voor een van de weinige inheemse volkeren in de EU: de Sami.

Casual en complex: datingcultuur in Scandinavië

In 2023 studeerde ik een half jaar in Aarhus en woonde ik met twee Denen en een Noor. Ik hoorde allerlei verhalen over de ‘hook ups’ en ‘one-nightstands’ van henzelf en hun vrienden. Ook leerde ik vrij snel: Tinder. Op Tinder gebeurt het. Je ontmoet daar waarschijnlijk niet de liefde van je leven, maar je wordt wel binnen enkele minuten uitgenodigd bij iemand thuis, je mag zelf invullen waarvoor. Wanneer je leest over de datingcultuur in Scandinavië, klinkt het ook niet erg romantisch. In artikelen op het wereldwijde web is te lezen dat seks makkelijk is voor Scandinaviërs, maar echte intimiteit en toewijding blijken erg lastig. Hoe kijken Scandinaviërs zelf naar de datingcultuur in het land waar zij wonen?
Ik vroeg het aan een aantal jongvolwassenen uit Denemarken, Noorwegen en Zweden.