Beeld: Life in Norway
Sinds Willem Barentsz in 1596 Svalbard ontdekte – die hij zelf overigens Spitsbergen noemde – zijn mensen geïnteresseerd in deze zeer noordelijk gelegen eilandengroep. Svalbard heeft een strategische ligging en is bovendien voorzien van allerlei natuurlijke rijkdommen waar mensen door de eeuwen heen door werden aangetrokken. Van dierlijke producten tot fossiele brandstoffen; er werden ondanks de barre omstandigheden nabij de Noordpool volledige industrieën opgezet om de grondstoffen te verkrijgen. Helaas kon niet iedereen het navertellen, maar desondanks houden de vele overblijfselen de herinneringen levend.
In Barentszʼ tijd kwam men voornamelijk af op de walvissen en walrussen die rond Svalbard zwommen: de blubber van deze dieren kon men namelijk omzetten in olie. Oorspronkelijk werd benodigde olie vervaardigd uit plantaardig materiaal, dat op akkers werd verbouwd. Echter, door de groei van de Europese bevolking destijds was deze landbouwgrond hard nodig voor voedselproductie. De olie moest dus ergens anders vandaan komen; uit de blubber van arctische walvissen en walrussen. Eenmaal verwerkt werd de olie gebruikt voor olielampen, zeep, margarine en later ook als smeermiddel voor machines. Ook de baleinen van de walvissen werden gebruikt, in bijvoorbeeld korsetten en parasols. De vraag naar de dierlijke olie werd over tijd alsmaar groter: dusdanig groot dat de Groenlandse walvis en Atlantische walrus bijna volledig uitgeroeid werden door deze walvisoliekoorts. Tussen 1610 en 1800 zijn rondom Svalbard ruim honderdduizend dieren gedood en verwerkt tot gebruiksvoorwerpen en huishoudelijke producten voor de mens. Gelukkig hebben de populaties zich in de afgelopen eeuwen enigszins kunnen herstellen, maar helaas worden zij nu door klimaatverandering opnieuw bedreigd.
Aan het eind van de negentiende eeuw verschoof de aandacht van olie naar een andere grondstof: steenkool. De toename van industrialisering in de Noordse landen en de schaarste in steenkoolbronnen aldaar maakten voor onder andere Noorwegen mijnbouw op Svalbard interessant. Wat de archipel in eerste instantie nóg interessanter maakte, was dat het tot 1920 – het jaar waarin Svalbard door het gelijknamige verdrag onder Noors gezag kwam te staan – niemandsland was. Dat betekende dat elke staat met interesse in de grondstoffen van de archipel er ongestoord zijn gang kon gaan: claims op delfgebieden werden gemaakt door simpelweg een bordje te plaatsen. Zo claimden onder andere Noorse, Russische, Duitse en Engelse organisaties stukjes Svalbard voor hun eigen mijnbouwactiviteiten.
De steenkoolindustrie begon met enkele kleinschalige bedrijfjes die alleen ʼs zomers op zoek gingen naar de grondstof, maar in de twintigste eeuw groeide die alsmaar verder tot het punt waarop er heel het jaar rond steenkool werd gedolven door grote Noorse en Russische mijnbouwbedrijven. Dat de industrie ondanks het onherbergzame klimaat en terrein toch kon floreren, blijkt niet alleen uit de vele overblijfselen die nu dus cultureel erfgoed zijn, maar ook uit het feit dat alle steden die nu nog bestaan op Svalbard van oorsprong mijnsteden waren. De industrie bleef echter niet altijd zo groot: vanaf de jaren zestig werden de steenkoolmijnen
gaandeweg gesloten, omdat de opbrengsten niet langer opwogen tegen de kosten. Sommige mijnen waren echter nog lang té cruciaal voor de overleving van de inwoners van Svalbard om definitief op te doeken: de laatste mijn sloot daardoor pas halverwege 2025.
De restanten van de (steenkool)mijnen zijn de sites waar de discussie ʻrommel of rijkdomʼ voornamelijk over lijkt te gaan. Svalbard kent ook wel een aantal archeologische sites, zoals graven en andere overblijfselen van nederzettingen en de walvisjachten, maar deze worden in de discussie minder vaak aangehaald. De industriële sites – met bijvoorbeeld oude mijnstellages en andere sporen van menselijke aanwezigheid en industrie – staan meer onder de aandacht: deze zijn in sommige gevallen namelijk erg milieubelastend, bijvoorbeeld doordat er uit wegroestende vaten of oude batterijen allerlei chemicaliën de grond in lekken. Dit heeft desastreuze gevolgen voor de lokale natuur.
ʻAls die sites zo schadelijk zijn voor het milieu, waarom zijn zij er dan überhaupt nog?ʼ, zou je misschien denken. Het ligt echter wat gecompliceerder dan dat. Omdat de meeste industriële overblijfselen ouder zijn dan het jaar 1946, zijn deze vanwege hun historische waarde wettelijk beschermd onder de Svalbard Environmental Protection Act (SEPA) en mogen zij dus niet aangepast of verwijderd worden, hoe belastend voor het milieu dan ook. Alles moet zoveel mogelijk intact blijven, wat echter – mede door de toename van toerisme – makkelijker gezegd is dan gedaan. Al was de SEPA er niet geweest, dan nog was verwijdering van de sites enorm lastig geworden: de locaties liggen vaak erg afgelegen en zijn soms amper tot niet bereikbaar, waardoor opruimwerkzaamheden, als die überhaupt al mogelijk zijn, gigantisch veel geld zouden kosten.
Bovendien wíl ook niet iedereen de sites weghebben. Sterker nog: er wordt van alles gedaan om het cultureel erfgoed te beschermen tegen verdere aftakeling. Er zijn allerlei regels opgesteld om dit te bewerkstelligen, zoals bijvoorbeeld een minimale afstand die gehouden moet worden van de overblijfselen op de sites. Het reglement
houdt echter lang niet alle schade tegen. Zo beginnen de polaire weersomstandigheden inmiddels hun tol te eisen: de vorst, neerslag en poolwinden zorgen voor een alsmaar ingrijpender verval. Ook (het groeiende) toerisme brengt schade toe: niet iedereen blijft netjes op de aangegeven paden – als die er überhaupt al zijn – of de paden lopen dwars door overblijfselen heen, waardoor afstand houden en daarmee de regelgeving volgen in sommige gevallen vrijwel onmogelijk is. Vertrapping en andere bezoeker-gerelateerde schade is daarmee al
De restanten van
de (steenkool-)
mijnen zijn
de sites waar
de discussie
‘rommel of rijkdom’
voornamelijk
over lijkt te gaan
gauw gebeurd. Bovendien zijn toeristen nog wel eens geneigd een illegaal ʻsouvenirtjeʼ mee te nemen van hun uitje, waardoor er ook steeds minder overblijft van het cultureel erfgoed.
En dat is nou juist waar de Noorse regering bang voor is. Het cultureel erfgoed herinnert niet alleen aan een – enigszins heroïsch verbeeld – verleden van ontberingen en doorzettingsvermogen, maar vervult ook een rol in het politieke heden. Cultureel erfgoed kan een staat namelijk helpen haar (eeuwen)lange aanwezigheid en daarmee autoriteit te benadrukken. Door de sites dus als erfgoed te bestempelen, draagt de Noorse regering haar gezag over Svalbard uit; iets dat gezien de huidige spanningen met Rusland en diens aanwezigheid op de archipel niet geheel onbelangrijk is. De sites vertellen voor Noorwegen dus zowel een politiek als historisch verhaal, wat maakt dat het land, ondanks de milieuvervuiling van sommige sites, dit cultureel erfgoed juist liever rijk dan kwijt is.
Om het milieu van Svalbard – waar ook de sites onder vallen – beter te beschermen, werd het al bestaande reglement met ingang van 1 januari 2025 verder aangescherpt. Een van die aanpassingen was dat het aantal landing sites, oftewel plaatsen waar toeristen uit de boot of ander voertuig mogen om de plek te bezoeken, verder ingeperkt werd. Hoewel dit op sommige plekken de natuur en/of sites beter beschermt, betekent het tegelijkertijd dat de druk alleen maar toeneemt op de plekken die nog wél bezocht mogen worden. Alle bezoekers worden dan
Beeld: Guri Dahl / Svalbard museum
immers geconcentreerd op een kleiner aantal locaties. Dat is een van de redenen dat niet iedereen het eens is met de huidige regelgeving: sommige wetenschappers pleiten zelfs voor een hervorming, waarbij de regels omtrent de sites op iedere locatie specifiek zijn afgestemd. Een andere reden voor bezwaar is dat strengere regelgeving een grote impact kan hebben op het toerisme, dat op Svalbard een groot deel van de economie vormt.
De strenge regels rondom milieubescherming kunnen niet alleen ecologische en economische gevolgen hebben, maar beïnvloeden mogelijk ook visies die men op cultureel erfgoed heeft. Voor toeristen begint het al voor vertrek naar Svalbard: door de milieubelasting die wordt geheven en vervolgens direct in natuurconservatie wordt gestoken, wordt het belang van de natuur en haar
ongereptheid verder benadrukt. Deze focus op de natuur maakt dat vervallen stellages in een verder ogenschijnlijk ongeschonden gebied veel eerder een doorn in het oog zijn. Bovendien is (direct) engagement belangrijk voor de toerist in zijn waardeoordeel: sites die alleen nog maar van een afstand bekeken mogen worden, lijken namelijk sneller als rommel bestempeld te worden. Toergidsen spelen een belangrijke rol in de nuancering van deze blik, want engagement wordt ook bereikt door de informatie die zij delen over de sites. Kennis over de geschiedenis achter de stapels wegrottende balken en roestende vaten kan het respect van toeristen voor de (geschiedenis van de) sites vergroten en schuift daarmee het waardeoordeel verder weg van de ʻrommelʼ-kant van het spectrum.
Wat de inwoners van Svalbard zelf van het cultureel erfgoed vinden, is moeilijk te zeggen of in ieder geval niet te veralgemeniseren. Dit geldt natuurlijk ook voor toeristen. Er zijn enorm veel nationaliteiten te vinden op Svalbard en niet elke natie heeft een even sterke historische
verbinding met de eilandengroep. Zo zou het zomaar kunnen zijn dat bijvoorbeeld van oorsprong Noorse inwoners of toeristen een sterkere band voelen met het Svalbardse verleden en daarmee de sites, omdat het in zekere zin ook deel uitmaakt van hun nationale verleden. Dit is echter puur speculeren: de één kan veel meer waarde hechten aan historie, terwijl de ander juist het milieu vooropstelt. Of het cultureel erfgoed dus meer als rommel, rijkdom of iets ertussenin wordt gezien en dus of iemand het liever kwijt dan rijk is, zul je aan mensen zelf moeten vragen.
Zeker is echter dat er iets moet gebeuren met de sites. De Noorse regering denkt niet meteen aan het opruimen ervan – dat is in haar ogen immers om meerdere redenen onwenselijk – maar desalniettemin is het duidelijk dat het vorderende verval van de sites maakt dat deze hoe dan ook op het punt staan voorgoed te verdwijnen. Als gevolg hiervan kan Svalbard (meer) last
de Gouverneur van Svalbard
krijgen van het zogeheten laatstekanstoerisme; mensen die massaal naar een bepaalde bestemming reizen om iets te zien ʻnu het nog kanʼ (en daarbij vaak onbedoeld bijdragen aan het probleem). Een verdere toename in toerisme op Svalbard zou, ondanks de strengere regels, kunnen leiden tot een alleen nog maar verder verval van het erfgoed, wat op zijn beurt het laatstekanstoerisme in de hand speelt. De hoop is deze vicieuze cirkel te doorbreken door het cultureel erfgoed te digitaliseren om deze, zij het in een andere vorm, te behouden en te kunnen blijven tonen aan publiek. Zo kunnen de sites dan toch de tand des tijds doorstaan; misschien zelfs zonder door sommigen gezien te blijven worden als rommel.
N.B.: Dit artikel is een aangepaste vertaling van een paper dat Noortje schreef voor haar minor, getiteld ʻTrash or Treasure? The tourist perception of cultural heritage sites on Svalbardʼ. Dit paper wordt niet openbaar gepubliceerd.
Bronnen
Avango, Dag, & Peter Roberts. “Heritage, Conservation, and the Geopolitics of Svalbard: Writing the History of Arctic Environments”, In: Lill-Ann Körber, et al. (eds.), Arctic Environmental Modernities, Palgrave Macmillan, 2017, pp. 125-143.
Barr, Susan. “Cultural Heritage, or How Bad News Can Also Be Good”, In: Sellheim, Nikolas, et al. (eds.), Arctic Triumph: Northern Innovation and Persistence, Springer, 2019.
Bondo Petersen, Kristine, & Anita Evenset. “Cultural heritage in Svalbard – cleaning up after a century of coal mining”, Fram Forum, 2024, pp. 102-109. Geraadpleegd op 2024-11-15 via https://framforum.com/2024/03/05/cultural-heritage-in-svalbard-cleaning-up-after-a-century-of-coal-mining/
Braw, Elizabeth. “We need to pay closer attention to Svalbard”, Politico, gepubliceerd 2025-03-26. Geraadpleegd op 2025-10-20 via https://www.politico.eu/article/we-need-to-pay-closer-attention-to-svalbard/
Bye, Hilde-Gunn. “Strong Criticism Towards New Environmental Regulations on Svalbard”, High North News, gepubliceerd op 2023-03-22. Geraadpleegd op 2025-01-20 via https://www.highnorthnews.com/en/strong-criticism-towards-new-environmental-regulations-svalbard
Bye, Hilde-Gunn. “Svalbard: The End of the Last Norwegian Coal Mine”, High North News, gepubliceerd op 2025-06-17. Geraadpleegd op 2025-10-25 via https://www.highnorthnews.com/en/svalbard-end-last-norwegian-coal-mine
Flyen, Anne Cathrine. “A Cultural Landscape Emerges: Analyzing the Evolution of Two Historic North Pole Expedition Bases in Virgohamna, Svalbard, from Trash to a Protected Cultural Heritage Site”, Land, 12, 1481, 1-37, 2023. https://doi.org/10.3390/land12081481
Flyen, Anne Cathrine. “The Polar Archipelago of Svalbard: Historical Exploitation and Industrial Cultural Heritage”, NKU, gepubliceerd 2025-08-14. Geraadpleegd 2025-10-25 via https://www.niku.no/en/2025/08/the-polar-archipelago-of-svalbard-historical-exploitation-and-industrial-cultural-heritage/
Flyen, Anne Cathrine, et al. “Exploring Vulnerability Indicators: Tourist Impact on Cultural Heritage Sites in High Arctic Svalbard”, Heritage, 6, 2023, pp. 7706–7726. https://doi.org/10.3390/heritage6120405
Governor of Svalbard. “New environmental regulations enters into force on 1 January”, gepubliceerd 2024-05-12, laatste update 2024-11-11. Geraadpleegd op 2025-01-03 via https://www.sysselmesteren.no/en/news/2024/12/new-environmental-regulations-enters-into-force-on-1-january/
Hagen, Dagmar, et al. “Managing visitor sites in Svalbard: from a precautionary approach towards knowledge-based management”, Polar Research, 31, 18432, 2012. http://dx.doi.org/10.3402/polar.v31i0.18432
Hager, Julia. “Environment over tourism on Svalbard: New rules from January 2025”, PolarJournal, 2024-02-14. Geraadpleegd op 2025-01-03 via https://web.archive.org/web/20240529123519/https:/polarjournal.ch/en/2024/02/14/environment-over-tourism-on-svalbard-new-rules-from-january-2025/
Hovelsrud, Grete K., et al. “Managing Svalbard Tourism: Inconsistencies and Conflicts of Interest”, Arctic Review on Law and Politics, Vol. 14, 2023, pp. 86–106. http://dx.doi.org/10.23865/arctic.v14.5113
Klima- og miljødepartementet [I]. “Forskrift om miljøavgift for tilreisende til Svalbard” , ongedateerd. Geraadpleegd op 2025-01-13 via https://lovdata.no/dokument/SF/forskrift/2006-12-22-1532
Klima- og miljødepartementet [II]. “Lov om endringer i svalbardmiljøloven (beskyttelse av sjøfugl og isbjørn, overtredelsesgebyr, opprydding m.m.)”, ongedateerd. Geraadpleegd op 2025-01-03 via https://lovdata.no/dokument/LTI/lov/2024-06-07-30
Klima- og miljødepartementet [III]. “Lov om miljøvern på Svalbard (svalbardmiljøloven)” [Svalbard Environmental Protection Act], ongedateerd. Geraadpleegd in december 2024 via https://lovdata.no/dokument/NL/lov/2001-06-15-79
Kotašková, Eva. “From mining tool to tourist attraction: Cultural heritage as a materialised form of transformation in Svalbard society”, Polar Record, 58(e19), 2022, pp. 1–9. https://doi.org/10.1017/S0032247422000092
Middleton, Alexandra. “Sovereignty, Governance, and Infrastructure: Analysis of Svalbard’s White Paper 2023-2024”, High North News, gepubliceerd 2024-06-14. Geraadpleegd op 2025-01-10 via https://www.highnorthnews.com/en/sovereignty-governance-and-infrastructure-analysis-svalbards-white-paper-2023-2024
Nitter, Kathrine. “Could today’s conservation requirements be the nail in the coffin for Svalbard’s cultural heritage?”, Science Norway, gepubliceerd 2023-11-26. Geraadpleegd op 2025-01-09 via https://partner.sciencenorway.no/arctic-climate-change-cultural-history/could-todays-conservation-requirements-be-the-nail-in-the-coffin-for-svalbards-cultural-heritage/2286028
Prestvold, Kristin. “Svalbard’s cultural remains – traces of history in an Arctic landscape”, Norsk Polarinstitutt, juni 2008. Geraadpleegd op 2024-11-15 via https://cruise-handbook.npolar.no/en/svalbard/cultural-remains.html
Svalbard Museum. “Cultural history: mining towns”, geraadpleegd op 2025-10-25 via https://svalbardmuseum.no/en/mining-towns
Svalbard Museum. “Cultural history: whaling”, geraadpleegd op 2025-10-25 via https://svalbardmuseum.no/en/whaling
Ulrikke Jakobsen, Ingvild, & Daniel Årskaug Bukkvoll. “svalbardmiljøloven” [SEPA], Store Norske Leksikon. Publicatiedatum onbekend, laatste update 2024-06-12. Geraadpleegd op 2025-01-19 via https://snl.no/svalbardmiljøloven
Geschreven door
