Beeld: Rick van Staten
De film is de eerste in een trilogie, die verder bestaat uit Í skugga hrafnsins (In de Schaduw van de Raaf, 1988) en Hvíti Víkingurinn (De Witte Viking, 1991). Alle drie de fi lms behandelen periodes uit de vroege geschiedenis van IJsland, waarbij de actie van Hrafninn flýgur zich het vroegst afspeelt, aan het einde van de negende eeuw. Op basis hiervan zou je kunnen denken dat de films vergelijkbaar zijn met moderne Vikingfilms of -series als The Northman (2022) of Vikings (2013-2020). Toch hebben IJslandse regisseurs – en IJslanders in het algemeen – een heel andere houding tegenover het beschouwd worden als Vikingen. Zij zien hun geschiedenis als dat van vreedzame(re) boeren, en schrijven de Vikingse wrede avontuurlijkheid liever toe aan andere Scandinavische landen. Hierdoor zijn IJslandse films vaak thematisch verwant aan de middeleeuwse Íslendingasögur (de sagaʼs van IJslanders), waar niet de plunderende Scandinavische ontdekkingsreiziger, maar juist de IJslandse boer centraal staat.
Deze verhoudingen tot de Viking-identiteit, samen met de inspiratie uit spaghettiwesterns en
samoerai films, betekenen verder ook dat de muziek van Hrafninn flýgur heel anders is dan van latere, niet-IJslandse producties. In plaats van samenwerking met artiesten die muziek maken
die hoort te klinken alsof het in de middeleeuwen gemaakt is, maakt de film gebruik van een score die geïnspireerd is door het werk van de bekende Italiaanse componist Ennio Morricone. De soundtrack is een mix van orkestrale en experimentele muziek, typisch voor filmmuziek uit de tachtiger jaren. Met één cruciaal verschil: de melodie van het thema komt van het negentiende-eeuwse volksliedje ʻÁ sprengisandiʼ, gecomponeerd door Sigvaldi Kaldalóns op basis van een gedicht van Grímur Thomsen uit 1877. Dit maakt de film een referentie naar niet alleen de negende, maar ook de negentíende eeuw, wat bepaalde ideologische implicaties met zich meebrengt. Voordat we die gaan bespreken, is het misschien handig om een samenvatting van de film te geven, om deze vervolgens te vergelijken met de inhoud van de tekst van ʻÁ sprengisandiʼ.
In Hrafninn flýgur staat wraak centraal. Aan het begin van de film valt een groep Vikingen een Iers dorp aan, waarbij een jongentje gespaard wordt. Dit jongentje komt jaren later via Noorwegen naar IJsland, waar hij alleen bekend staat als “Gestur” (gast). Hij gaat achter de verwanten aan van Þord, die opdracht had gegeven zijn ouders te vermoorden. Meer en meer mensen vallen dood rondom Þord, terwijl deze lang niet gelooft dat Gestur een echt persoon is. Waar hij wel in gelooft? De oude Noordse goden. Hier maakt de christelijke Gestur gebruik van, om Þord helemaal gek te maken. Uiteindelijk komt ook Þord aan zijn einde, een conclusie die de uiteindelijke overwinning van het christendom op IJsland weerspiegelt.
In de film, zoals in de meeste films, wordt er strategisch gebruik gemaakt van muziek, om emoties van kijkers te versterken door te suggereren dat er gevaar komt. Om dit doel te verwezenlijken is gekozen voor een compositie van de Deense (!) Hans-Erik Philip, die inspiratie heeft genomen uit zowel IJslandse volksmuziek als populaire filmmuziekgenres van de tijd. Zo zijn het nationale en het internationale met elkaar verbonden geraakt in de soundtrack. Het resultaat: een experimentele, instrumentele remix van ʻÁ sprengisandiʼ. De componist heeft ervoor gekozen omde lyrics van ʻÁ sprengisandiʼ niet te includeren in de film, maar opvallend genoeg komt de inhoud van de tekst verbazend veel overeen met die van de film, waardoor het nog steeds interessant is om deze overeenkomst te bekijken. Laten we terugkeren naar de culturele context waarin het lied/gedicht is ontstaan.
ʻÁ sprengisandiʼ als gedicht is, zoals eerder benoemd, geschreven door de IJslandse dichter Grímur Thomsen in 1877. Anders dan de meeste van zijn IJslandse tijdsgenoten was Grímur aanhanger van het pan-Scandinavisme, een transnationale politieke stroming die de gemeenschappelijke geschiedenis en cultuur van de Scandinavische landen benadrukte om transnationale eenheid te creëren. De houding van Grímur is opmerkelijk gezien de sociaal-politieke context van het negentiende-eeuwse IJsland, dat toen nog onder de Deense kroon viel. Pan-Scandinavistische sympathieën werden hierdoor over het algemeen ontmoedigd door voorstanders van een onafhankelijk IJsland, ten gunste van het bevorderen van een unieke IJslandse identiteit.
Het lied/gedicht behandelt een eenzame reiziger die te paard rijdt over Sprengisandur. Het IJslandse landschap wordt niet bepaald positief beschreven. In plaats daarvan worden alle gevaren ervan benadrukt. De sfeer die het wil overbrengen, komt wellicht het sterkst tot uiting in de regels “hér á reiki er margur óhreinn andinn / úr því fer að skyggja á jökulsvell;” (“hier dwalen vele onreine geesten rond / terwijl de duisternis neerdaalt op de gletsjervlakte”). De inhoud van het gedicht en de adaptatie ervan voor een film over IJslandse geschiedenis reflecteert de dubbele houding van de IJslanders tegenover hun land in de negentiende en twintigste eeuw. Aan de ene kant wordt er nostalgisch gereflecteerd op een eenvoudiger en authentieker nationaal verleden, maar aan de andere kant wordt er duidelijk gesuggereerd dat er veel mis is gegaan in dit verleden, niet alleen door menselijke keuzes, maar ook door het prachtige maar onvoorspelbare landschap van vuur en ijs.
Er valt dus een vergelijking te trekken tussen het landschap van de negende en dat van de negentiende eeuw dat, gepaard met externe invloeden (de Ierse Gestur of de Deense overheid), ervoor zorgde dat de IJslanders zich niet veilig voelden in hun eigen land. Dit alles betekent natuurlijk niet dat de Deense componist bewust deze vergelijking wilde overbrengen in de film, al helemaal aangezien de tekst er niet in terugkomt. Toch is intentionaliteit niet alles, en zou vrijwel elke IJslander de melodie van ʻÁ sprengisandiʼ – zelfs in heel andere stijl – direct herkennen, waardoor zijn culturele geheugen geactiveerd wordt. Op deze manier gaat Hrafninn flýgur niet alleen over de landnámsöld, maar refereert het ook aan andere significante periodes in de geschiedenis van IJslandse natievorming. Hierdoor wordt er een heel ander beeld gevormd bij een IJslands publiek, dan bij een publiek dat alleen de melodie hoort en denkt “hmm, leuk liedje!”
De volledige film is beschikbaar op YouTube onder “Hrafninn flýgur [(When) The Raven Flies], 1984 movie” https://youtu.be/wHqJR_-ynCc?si=-DjUZCDesnaYoyRQ
De tekst van Á sprengisandi is te lezen op https://genius.com/Grimur-thomsen-a-sprengisandi-lyrics
Geschreven door
