Beeld: Rick van Staten
Historische context
Vanaf het begin van de twintigste eeuw nam het aantal inwoners van Groenland sterk toe, met een heuse piek in het jaar 1950. Vanaf 1966 wordt er een gigantisch verval gemeten in het inwonersaantal. Het getal daalde tot 1975 en blijft tot op heden op hetzelfde niveau fluctueren. Vandaag de dag telt Groenland 56.836 inwoners.
De enorme afname in het inwonertal van de jaren zeventig leek voor lange tijd onverklaarbaar, totdat Naja Lyberth, een Groenlandse psycholoog, in 2017 op Facebook een tragisch trauma deelde: als meisje van veertien werd er zonder permissie van haarzelf of van haar ouders een spiraal bij haar geplaatst. De meisjes in haar klas kregen op school te horen dat ze een doktersafspraak hadden en werden één voor één naar het ziekenhuis gestuurd om vervolgens op brute wijze een spiraal ingebracht te krijgen. In haar post riep Lyberth andere vrouwen op die hetzelfde hadden meegemaakt om hiermee naar buiten te treden. Al snel reageerden er meer en meer vrouwen die elk een soortgelijke traumatische ervaring deelden. De aangemaakte Facebook-groep groeide met de dag. De groep verbindt de vrouwen door trauma, pijn, verdriet en de behoeft e naar antwoorden op talloze onbeantwoorde vragen. In 2022 verscheen er een podcast die een onderzoek startte naar deze zaak, die de podcastmakers Spiralkampagnen noemden. Deze Facebookgroep en de podcast Spiralkampagnen zorgde onder andere voor bewustwording van de misstanden. De zaak kwam groot in het nieuws en er werd een grootschalig onderzoek gelanceerd vanuit de Groenlandse en Deense overheid.
Onderzoeksresultaten
Afgelopen september verscheen het onderzoeksrapport van de Universiteit van Groenland in samenwerking met het SDU (Syddansk Universitet) en het Instituut voor Volksgezondheid (Statens institut for Folkesundhed). Uit het rapport dat gebaseerd is op verscheidene bronnen zoals de verhalen van slachtoffers, documentaties van medisch materiaal en analyses door artsen, kwamen een aantal cruciale ontdekkingen naar voren. Er is bewijs gevonden dat er in de periode van 1960 tot 1991 bij minstens 4070 vrouwen en meisjes vanaf twaalf jaar oud, in de meeste gevallen tegen hun wil in, een spiraal is geplaatst. Dit aantal is ongeveer gelijk aan één op de twee vrouwen die toendertijd in Groenland leefden. Er waren verschillende omstandigheden waarin vrouwen een spiraal kregen opgedrongen: op scholen werd er aan jonge meisjes opgedragen dat zij zich moesten melden bij het ziekenhuis, maar ook bij vrouwen die net bevallen waren of een abortus hadden gepleegd, werd er tegen hun wil in door behandelaren een spiraal ingebracht.
Politiek motief
Het motief achter deze ernstige zaak is politiek van aard. In de jaren zestig steeg de hoeveelheid maatschappelijke problemen in Groenland. Er waren veel jonge alleenstaande moeders en gezinnen met veel kinderen die niet genoeg verzorging leken te krijgen. Er was weinig vertrouwen in de economie vanwege een dalende economische groei en een stijgende werkloosheid. De Deense overheid was ervan overtuigd dat deze problemen verband hielden met de bevolkingsgroei. Om de maatschappelijke problemen te verminderen en de bevolkingsgroei te beteugelen, concludeerden de autoriteiten dat er meer aandacht moest komen voor anticonceptie in Groenland. Er zou voorlichting komen en in het geval dat er een spiraal geplaatst zou worden, zou de patiënt zorgvuldige geneeskundige begeleiding ontvangen. Dit is echter niet hoe het in de praktijk is verlopen.
In werking treden van het spiraalprogramma
De autoriteiten die betrokken waren bij het verloop van de anticonceptiepolitiek waren Grønlandsministeriet (het Ministerie van Groenland), Grønlandsrådet (de Groenlandse Raad), Sundhedsstyrelsen (de Nationale Gezondheidsraad), Landslægen (de Nationale Geneeskundige Dienst) en het Hoofd Medische Dienstverlening Dr. Rosen. Na een aantal bijeenkomsten besloten de betrokken autoriteiten om het
plaatsen van een spiraal bij vrouwen te adviseren, omdat deze werd gezien als de effectiefste vorm van anticonceptie, ondanks dat men op de hoogte was van de bijwerkingen. De dokters in kwestie kozen voor een monstrueus model dat veel te groot is voor de baarmoeder van een tienermeisje.
Vele ambtenaren waren bekend met het feit dat er meldingen waren gemaakt, die stelde dat er te veel nadruk gelegd werd op het overhalen van de vrouwen om een spiraal te laten plaatsen, in plaats van de vrouwen te voorzien van een objectieve weergave van de anticonceptiemogelijkheden. Na verloop van tijd daalde de bevolkingsgroei en hiermee ook de demografische problemen. De Deense overheid bracht het nieuws naar buiten, verpakt als een succesverhaal als toonbeeld van de Deense modernisatie. Toch werd er al in de jaren zeventig vastgesteld dat er te
weinig informatie, toezicht en nazorg was met betrekking tot het plaatsen van een spiraal, maar ook wat betreft seksuele voorlichting en anticonceptie in het algemeen. Met name Rigsrevisionen (de nationale rekenkamer) leverde kritiek op het niet-naleven van de vooropgestelde richtlijnen binnen de gezondheidszorg. Hierop werden maatregelen genomen: artsen moesten een vooropgestelde cursus volgen onder de hoofdarts Rosen, er werden strenge kaders gevormd met betrekking tot toestemming, registratie en nazorg en er moest meer medische informatie beschikbaar komen wat betreft het plaatsen van een spiraal en het plegen van abortus, dat enkele jaren eerder door de Deense overheid gefinancierd werd. Ondanks deze inspanningen werd de patiëntenvoorlichting nog steeds als slecht ervaren en vrouwen bleven gedwongen worden om een spiraal te laten plaatsen, vaak met fysiek geweld of bedreigingen.
Gevolgen voor het individu
Het inbrengen van de spiralen onder dwang heeft catastrofale gevolgen gehad voor zowel de geestelijke als fysieke gezondheid van de vrouwen. Zo hebben de vrouwen chronische pijn ervaren, overmatig bloedverlies geleden, bleken sommige slachtoffers permanent onvruchtbaar en kampen ze met verhoogde risico’s op baarmoederhalskanker, waardoor sommige vrouwen hun baarmoeder hebben laten verwijderen. De vrouwen kampen elk met een afschuwelijk trauma als gevolg van de gedwongen spiraalplaatsing en de daaropvolgende lichamelijke effecten.
De droom van vele Groenlandse vrouwen, die slachtoffer zijn geweest van spiralsagen, om een familie te stichten, werd verpletterd door de Deense autoriteiten. In deze zaak werd Groenland beschouwd als subject zonder haar bevolking te raadplegen wat betreft hun visie op de toekomst van hun land. Sterker nog, het recht om te beslissen over hun eigen lichaam, werd de vrouwen ontnomen. De Groenlandse vrouwen in kwestie zijn jarenlang door gevoelens van schaamte gekweld; men sprak niet over gevoelige onderwerpen zoals deze, vertelde Naja Lyberth in haar interview met de BBC. Om het taboe te doorbreken, vechten de slachtoffers tegen het onrecht dat hun is aangedaan en protesteren ze voor het waarborgen van vrouwenrechten. Zo hebben verscheidene slachtoffers de Deense overheid aangeklaagd en eisen ze een financiële compensatie voor de ongerechtigheid.
Op 24 september 2025 heeft de Deense premier Mette Frederiksen namens Denemarken haar excuses aangeboden voor de vreselijke misstanden die het spiraalprogramma teweeg heeft gebracht en heeft ze het ongelofelijke onrecht dat de vrouwen is aangedaan erkend. De verontschuldiging en de hopelijk toekomstige compensatie leiden niet tot een acute genezing van de wonden; het zal een gestaag proces van nationale heling onder de slachtoffers zijn, dat uiteindelijk tot verzoening met het verleden mag leiden.
Geschreven door
