Beeld: ADAC Maps. Illustraties: Rick van Staten.
Vrijstad Christiania is een van de bekendste voorbeelden van anarchistische communes die voor een langere tijd min of meer succesvol hebben kunnen bestaan. Aangezien het gesitueerd is in het centrum van de stad, is het moeilijk om weg te kijken.
Is het echter zo succesvol als de Christianiter (de pakweg duizend bewoners van Christiania) je willen doen geloven, of is de mythe van de Vrijstad ontgroeid van de realiteit? En wat is eigenlijk de huidige status van de commune?
Vroege geschiedenis
De geschiedenis van Vrijstad Christiania begint met een artikel van de provo Jacob Ludvigsen, waarmee de voormalige militaire basis vrij werd verklaard. Al snel werden de panden gekraakt en begon er een gemeenschap te ontstaan met utopische idealen. De commune kreeg zijn eigen vlag en wetten, die via consensusdemocratie worden vormgegeven in volksvergaderingen. Dit betekent dan ook dat de bewoners geen politieke organisaties vertegenwoordigen, maar alleen hun persoonlijke meningen. De voormalig sobere muren van de kazerne werden al snel bedekt met indrukwekkende street art.
Een groot probleem was echter dat deze utopische commune niet in een vacuüm bestaat, maar onderhevig is aan invloeden van buitenaf, hoe onafhankelijk de Vrijstad zich ook maar waant. Andere partijen zagen dat Christiania door haar anarchistische principes een gigantisch machtsvacuüm vormde in het hart van de hoofdstad, en dat bood kansen die anders nooit mogelijk zouden zijn geweest. Trouble was brewing in paradise.
Al snel werd de Vrijstad bekend om de openlijke drugshandel, deels om in de vraag van de bewoners te voorzien maar ook voor degenen daarbuiten. Eén gebied in het bijzonder, genaamd Pusher Street, spande de kroon en al snel kwamen er kraampjes waar wiet gekocht kon worden.
Ondertussen was de legale status van Christiania altijd al onzeker, aangezien kraken nooit toegestaan is geweest onder de Deense wet. In het begin werd het bestaan van de Vrijstad gedoogd omdat het door de Deense staat werd gezien als een zelfregulerend sociaal experiment, maar in 1976 spande het Ministerie van Defensie een zaak aan tegen de krakers. Deze zaak werd in 1978 bekrachtigd door het Hooggerechtshof. Het Folketing (het Deense parlement) besloot echter dat Christiania niet geruimd kon worden voordat er een bestemmingsplan werd ontwikkeld. Dit is nooit gebeurd vanwege de beschermde monumentale status van de gebouwen, wat Christiania van een vroegtijdige dood heeft gered.
Christiania bereikte een dieptepunt in 1979, toen binnen een jaar meer dan een tiental Christianiter aan overdoses overleed, vooral door de heroïne-epidemie. Via democratisch besluit werd besloten om harddrugs in Christiania te verbieden. Bewoners organiseerden een zogenaamde Junk Blockade, waarbij ze gebouwen afgingen waarvan bekend was dat er
Een groot probleem was echter dat deze utopische commune niet in een vacuüm
bestaat, maar onderhevig isaan invloeden
van buitenaf,
hoe onafhankelijk
de Vrijstad zich
ook maar waant
harddrugs werden verkocht.
Hoewel harddrugs vanaf dat moment niet meer openlijk verkocht werden, bleef cannabis toegestaan. De lucratieve cannabisverkoop bleef dus het doelwit van criminele organisaties van buitenaf. In de jaren 80 werd Christiania het strijdveld van verschillende bikergangs, die uiteindelijk werden verdreven door een combinatie van politie en bewoners. Voor het eerst werkten de Christianiter samen met de Deense politie om hun gemeenschap te beschermen. Hiervoor moest dus gerevalueerd worden hoe zelfbestuur en interventie in balans staan.
Toch bleef de Vrijstad bestaan en werd het gelegaliseerd door het Folketing in 1989. De beredenering was dat de cannabishandel
beter geconcentreerd kon blijven in Christiania, dan dat het zich zou verspreiden naar de rest van de stad. De jaren 90 luidden een vrediger tijdperk in, hoewel de dreiging van externe partijen nooit ver verwijderd was.
De 21e eeuw
In de 21e eeuw liepen de spanningen weer op. Er blies een nieuwe politieke wind door Denemarken, één die drugsgebruik meer onder controle wilde krijgen. De politie-invallen, die eerder vooral symbolisch waren, werden steeds frequenter. Ironisch genoeg creëerde dit een machtsvacuüm, omdat kleinere dealers opgepakt werden waardoor criminele organisaties de handel weer overnamen.
Ondertussen begonnen grote delen van de inmiddels monumentale kazerne te vervallen. Veel van de andere woningen voldeden niet aan bouwvoorschriften. In 2007 trachtte het Bos- en Natuuragentschap samen met de politie om de resten van een inmiddels grotendeels vervallen gebouw te ruimen. De Christianiter vreesden echter dat hun huizen ook vernietigd zouden worden, wat leidde tot blokkades. Dit liep uit tot een conflict waarbij ruim vijftig bewoners en activisten werden opgepakt.
In datzelfde jaar werd Ungdomshuset ontruimd, een ander bekend kraakpand in de stad. Hierdoor bleef alleen Christiania over als een symbool van de counterculture in de stad.
In 2016 werd een breekpunt bereikt. Een dealer schoot twee politieagenten en een burger neer om niet gearresteerd te worden. Een van de agenten was levensbedreigend gewond. Dit liet een grote indruk achter, aangezien dergelijke incidenten in Denemarken uitermate zeldzaam zijn.
Iets was veranderd in hoe Christianiter zelf naar de drugshandel keken. In een volksberaad werd besloten dat de wietkraampjes op Pusher Street opgeborgen moesten worden. Sindsdien is er ook beperkte maar herhaaldelijke samenwerking met de politie.
De legale status van Christiania raakte ondertussen steeds meer vervreemd van de oorsprong. De overheid pushte voor individueel bezit van de huizen, wat door de bewoners werd afgewezen. Tegelijkertijd wilde de overheid Christiania steeds meer verwerken in de eigen wetten. Uiteindelijk werd besloten dat er een vereniging werd opgericht die Christiania als
Vrijstad Christiania
bestaat immers
noodzakelijk in
verhouding tot
de rest van
Kopenhagen
geheel kon opkopen, waarin bewoners een aandeel konden kopen dat gelijkstond aan hun huis. In 2012 werd de eerste betaling overgemaakt. Deze ‘andelsbolig’-constructie is niet ongebruikelijk in Denemarken, en veel andere gebouwen worden ook op deze manier beheerd. Dit betekende echter dat ook inwoners die het niet eens waren met deze constructie, alsnog gedwongen werden om een aandeel te kopen om zo hun woonplaats te waarborgen.
Het bergen van de kraampjes was echter niet genoeg om de bendes te verdrijven. In samenwerking met de politie werd Pusher Street vanaf 2023 gebarricadeerd. In 2024 is Pusher Street compleet opgegraven en afgezet, om symbolisch te breken met het drugsverleden. Of dit genoeg is om het drugsgeweld en de handel te verdrijven, moet nog blijken.
Conclusie
De evolutie van Vrijstad Christiania is een constante onderhandeling tussen zelfbestuur en externe partijen, en dit heeft implicaties voor anarchisme als ideologie. Vrijstad Christiania bestaat immers noodzakelijk in verhouding tot de rest van Kopenhagen. Het is een van de meest bezochte attracties van de stad, en een groot deel van de economie komt voort uit toerisme. Daarnaast moeten de Christianiter ook niet alleen als slachtoffers van de drugshandel worden weggezet, aangezien sommigen van hen hier ook aan deelnemen. Ook om dit draaiende te houden, waren buitenstaanders nodig. De economische vatbaarheid van de Vrijstad zonder externe partijen valt dus te betwisten. Het eindresultaat van wat mogelijk de langstbestaande en meeste succesvolle commune is in de moderne geschiedenis, heeft belangrijke implicaties voor andere anarchistische communes.
Vooral sinds 2012, toen Christiania dus officieel niet meer gekraakt was en de politie-inmenging verder toenam, kun je je dus afvragen of de onafhankelijkheid niet vooral performatief is. Deze aparte status is immers wat de economie ondersteunt. Het lijkt er dus op dat Christiania steeds meer is opgeslokt door de mainstream. Hoewel de interpretatie van het huidige en toekomstige Christiania dus een controversieel punt is, blijft het hoe dan ook een fascinerende plek in Kopenhagen die een bezoek waard is.
Geschreven door
