Beeld: Asaf Kliger / imagebank.sweden.se
Er is geen sluitende definitie van inheemse volkeren, maar een inheems volk is volgens het UN Permanent Forum on Indigenous Issues vaak een minderheidsgroep die in een bepaald land een verleden heeft dat teruggaat tot de periode voordat de meerderheidsbevolking zich in het desbetreffende land vestigde. Ook hebben inheemse volkeren vaak een eigen taal en cultuur en een sterke band met de natuurlijke omgeving van het land. De Sami zijn een volk dat bestaat uit ongeveer honderdduizend mensen die verspreid leven over de noordelijke delen van Noorwegen, Zweden, Finland en Rusland. De Sami spreken een eigen taal en hebben veel van hun oorspronkelijke levenswijze behouden tot in de moderne tijd. Zo leeft een deel van hen als nomadische rendierherders en hebben ze een bepaalde traditionele klederdracht, spiritualiteit en kijk op de natuur.
Principles for Responsible and Ethically Sustainable Sámi Tourism
Het Samisch parlement van Finland, de wetgevende macht van de Sami in Finland die zeggenschap heeft over beleid dat de Sami in het bijzonder aangaat, heeft in 2018 een document genaamd “Principles for Responsible and Ethically Sustainable Sámi Tourism” aangenomen. Hierin wordt het probleem aangekaart dat de cultuur van de Sami in de lokale toeristenindustrie gebruikt wordt door buitenstaanders, niet-Sami, op een manier die het Samisch parlement van Finland ongepast vindt. Door dit Sami-toerisme zouden de Sami gestigmatiseerd worden als een primitief volk en zou een authentieke aanraking met de Samische cultuur ver te zoeken zijn.
De definitie die het document van Sami-toerisme geeft, is toerisme waarbij de cultuur van de Sami gebruikt wordt om toeristen te bedienen. Hierbij kan onderscheid gemaakt worden tussen toerisme waarbij de toeristische dienstverleners zelf uit de Samische gemeenschap komen, en toerisme dat de Samische cultuur uitbuit, waarbij buitenstaanders de cultuur gebruiken zonder zelf enige connectie met de Samische gemeenschap te hebben.
Praktijkvoorbeelden
Het document noemt een aantal voorbeelden van ongepast gebruik van de Samische cultuur en nadelige gevolgen van het Sami-toerisme. Een voorbeeld is het dragen van traditionele Sami-kleding door niet-Sami, zonder de ongeschreven regels hierbij in acht te nemen. Ook worden er vaak door toeristen foto’s gemaakt van willekeurige Sami die op straat hun traditionele klederdracht dragen, zelfs als deze mensen
met hun dagelijks leven bezig zijn en geen bemoeienis van toeristen willen. Als één iemand ervoor kiest zijn traditionele kleding niet meer te dragen om toeristen te vermijden, is dat er al één te veel, zo stelt het Samisch parlement van Finland. Een ander voorbeeld is het idee van “wildernis”, waarmee reclame voor toerisme in Lapland gemaakt wordt. Dit concept komt volledig uit de belevingswereld van de toerist. Voor de Sami is er geen enkel deel van hun leefomgeving dat geen culturele significantie heeft, ook al zijn er soms geen duidelijke sporen van bewoning. De Sami hebben namelijk juist als belangrijke waarde dat zij zo min mogelijk sporen in de natuur achterlaten. Volgens het Samisch parlement wordt er met het concept wildernis voorbij gegaan aan het feit dat het wel degelijk een
Als één iemand
ervoor kiest
zijn traditionele
kleding niet
meer te dragen
om toeristen
te vermijden,
is dat er al één
te veel, zo stelt
het Samisch
parlement van
Finland
bewoond gebied is, en niet een niemandsland. Een laatste voorbeeld van een schadelijke toeristische praktijk zijn de alomtegenwoordige hondensledes, waar je je als toerist op kan laten rondrijden, die eigenlijk afkomstig zijn uit Inuit-culturen uit Groenland en Noord-Amerika. Het effect hiervan is dat de culturen van de Inuit en de Sami met elkaar verward worden en dat inheemse culturen over één kam geschoren worden.
Sami Tourism Information Centre
In de ideale wereld van het Samisch parlement van Finland wordt het Sami-toerisme ondersteund door een Sami Tourism Information Centre, waarvan verschillende toeristische dienstverleners advies krijgen over hoe je de Samische cultuur kan en mag gebruiken. Dit centrum zou zowel aan toeristen als aan de toeristenindustrie kunnen uitleggen hoe je je met respect verhoudt tot de Sami, hun cultuur en hun natuurlijke omgeving. Op deze manier kunnen de Sami zelf de vertegenwoordiging van hun cultuur sturen.
Cultureel eigendom
Het besproken document suggereert dat de Sami een soort eigendomsrecht hebben op hun cultuur, dat cultuur niet een bron is waarvan je vrij kunt tappen, maar iets wat je eenmaal wel of niet bezit. Ik vind het een interessante vraag of je vanwege je etniciteit of opvoeding een claim kan leggen op het gebruik van symbolen, kleding en dergelijke cultuuruitingen. Mag een Nederlander bijvoorbeeld een indianentooi dragen op een Halloweenfeest? Of is dit voorbehouden aan inheemse Amerikanen? Het is een kwestie die je misschien vaker dan gedacht in je persoonlijk leven tegenkomt, bijvoorbeeld op vakantie in Lapland. Daarom moedig ik de lezer aan om na te gaan hoe je hier zelf tegenover staat.
Geschreven door
