De Frozen films gaan over Elsa en haar zusje Anna. Elsa is geboren met magische krachten waarmee ze met ijs kan toveren. In de eerste film moet ze leren om deze krachten onder con-trole te krijgen om zo het leven van Anna te redden. In deze film maakt de kijker kennis met Kristoff, een karakter dat gebaseerd is op de Sami, een inheems volk dat in het noorden van Scandinavië en Noordwest-Rusland woonachtig is. De Sami en hun cultuur komen op diverse manieren terug in de film. Zo begint de film met een jojk, een manier van zingen die bij de Sami is ontstaan. Het nummer dat in de film gebruikt werd, “Vuelie”, is geschreven door de Samische muzikant en componist Frode Fjellheim en aangepast voor de film.
De eerste film zorgde voor ophef op sociale media: mensen spraken over het toe-eigenen en whitewashing van de Samische cultuur, waarvan de jojk een voorbeeld is. Daarnaast heeft Kristoff kleding aan die Samische rendierhouders dragen, maar verder ziet hij er Noors uit met zijn blonde haar en blauwe ogen. Disney heeft voor deze film wel onderzoek gedaan naar de Sami, maar van overleg en samenwerking was geen sprake.
Samenwerking
Om ophef over het vervolg te voorkomen, heeft Disney voor de tweede Frozen film haar plan van aanpak veranderd. Voor deze film is er wel contact geweest met de Sami. Disney heeft samengewerkt met Sámiráðði (de Sami-raad, een organisatie die niet verbonden is aan een overheid en opkomt voor de rechten van de Sami), en de Samische parlementen uit Noorwegen, Zweden en Finland. Het initiatief kwam van de Sámiráðði: de leden verwachtten dat er een vervolg zou komen en zochten daarom contact met Disney, om ervoor te zorgen dat het beeld dat in de tweede film van de Sami geschetst zou worden, recht zou doen aan hun cultuur, zeker nadat duidelijk werd dat de tweede film dieper op het leven van de Sami in zou gaan.
Deze samenwerking was historisch, aangezien het de eerste keer is dat Disney samenwerkte met een inheems volk. Voor deze samenwerking werd er een contract opgesteld waarin onder andere stond dat de culturele elementen die verwijzen naar de Sami van henzelf zijn, en dat de Sami met respect geportretteerd moeten worden in de film. Er werd een groep samengesteld, Verddet, bestaande uit zes Samische vertegenwoordigers die de filmmakers zouden adviseren en informeren over de Samische cultuur. In ruil voor het advies heeft Disney de tweede film ook uitgebracht in het Noord-Samisch, tegelijk met de Engelse versie. De Sami gaven aan zich echt gehoord te voelen en vonden dat dit naar voren kwam in de film. De leden van Verddet zijn trots op de samenwerking.
Frozen 2
De tweede Frozen film gaat wederom over Elsa en Anna. Deze keer heeft Elsa per ongeluk de geesten van water, vuur, lucht en aarde ontwaakt. De zussen, Kristoff, rendier Sven en de magische sneeuwpop Olaf reizen richting het noorden, waar ze terechtkomen in het leefgebied van de Northuldra, die gebaseerd zijn op de Sami. Al snel blijkt dat de inwoners van Arendelle, het koninkrijk van Elsa, en de Northuldra beide een eigen versie van de geschiedenis hebben, en aan het einde van de film komt de waarheid naar boven.
De film bevat veel verwijzingen naar de Sami. Allereerst komt het lied “Vuelie” terug, maar wordt het deze keer door de Northuldra gezongen. De stem die Elsa steeds hoort aan het begin van de film, kan ook gezien worden als een jojk. Daarnaast komen de geesten van de Sami aan bod: voordat de Sami gekerstend werden, was hun geloof polytheïstisch, waarnaar verwezen wordt door de vier geesten die Elsa ontwaakt.
Er zijn meerdere details die uit de Samische en soms ook uit de Scandinavische mytho-logie komen. Zo rijdt Elsa paard, maar is haar paard van ijs. Dit paard wordt ook wel de Nokk genoemd en komt voor in de Scandi-navische folklore: een paard van water, hoewel niet bevroren, dat mensen lokte om
op haar rug te klimmen, om hen vervolgens te laten verdrinken in haar eigen water. Ook zijn er veel trollen te zien in de film, die zowel in Scandinavische als Samische mythologie terug-komen. Zij wonen vaak in de bergen en worden vaak in verband gebracht met stenen en mineralen.
Ook de moeder van Elsa en Anna komt terug in de Scandinavische mythologie. Zij heet Iduna en in de tweede film komt de kijker te weten dat zij Northuldra was. In de Noorse mythologie is Iduna de naam van de godin van gezondheid en verjonging. Haar symbool is de appel en ze is verbonden met het herfstseizoen, wat zeker niet onbelangrijk is gezien de film zich in de herfst afspeelt.
Als Elsa en Anna afreizen naar het leefgebied van de Northuldra, komen ze uit bij een paar grote stenen. Dit soort stenen worden ook wel Seita genoemd. Dit zijn, naast oude gebeds-
plaatsen, ook steenformaties. De Sami gebruikten deze formaties om geschenken voor de goden achter te laten.
Alta
De verhaallijn van de tweede film bevat ook een belang-rijke verwijzing naar de geschiedenis van de Sami. In de film krijgen de Northuldra een dam geschonken van Arendelle, als een cadeau om de vrede te vieren. Echter, zoals later blijkt, is deze dam ook in het belang van Aren-delle: mocht deze vernietigd worden, zal het koninkrijk onder water komen te staan.
Bij de viering van de dam blijkt de vrede helaas van korte duur. De inwoners van Arendelle hebben altijd gedacht dat de Northuldra boosdoeners waren, maar Elsa leert gaandeweg dat haar opa degene was die overging op geweld. De zussen komen tot de conclusie dat de vrede alleen hersteld kan worden als de dam vernietigd wordt.
Deze dam verwijst naar het conflict rondom de dam aan de Alta in Noorwegen. In de eind jaren zeventig en in de jaren tachtig van de vorige eeuw waren er protesten tegen de komst van de waterkrachtcentrale aan deze rivier. De bouwplannen leidden onder andere bij de Sami tot weerstand: doordat een stuk land onder water zou komen te staan en de rivier anders zou lopen, zou hun leefgebied aangetast worden. Ondanks alle protesten is de dam er uiteindelijk wel gekomen.
De dam in de film
verwijst niet alleen naar het conflict zelf,
maar bevat ook
een waardeoordeel,
namelijk dat de economische
belangen van Noorwegen, en Arendelle uit de
film, onterecht zwaarder wogen
dan de culturele belangen van het inheemse volk
De dam in de film verwijst niet alleen naar het conflict zelf, maar bevat ook een waarde-oordeel, namelijk dat de economische belangen van Noorwegen, en Arendelle uit de film, onterecht zwaarder wogen dan de culturele belangen van het inheemse volk. Net als de Sami werden de Northuldra opgezadeld met een dam die ze niet wilden, omdat deze schade bracht aan het bos waarin ze woonden. Wat bijzonder is in deze film, is het besef van Anna en Elsa dat de dam vernietigd moet worden om zo de geesten tot rust te kunnen brengen. Ze erkennen de fout van hun voorouders en willen deze recht-zetten. Hiermee keert de vrede terug en misschien nog wel belangrijker: de North-uldra hebben weer de autonomie over hun eigen leefgebied, iets wat de Sami in dit geval ook hadden willen hebben. Hier komt de stem van de Sami dan ook duidelijk naar voren en het is mooi dat Disney hen deze stem heeft willen geven.
Het is duidelijk dat de Sami inspraak hebben gehad op het verloop van het verhaal en bepaalde details in de tweede Frozen film. Ze hebben op een bepaalde manier hun eigen verhaal kunnen vertellen, waardoor deze historische samenwerking goed heeft uitgepakt. Het einde van de film is wellicht wat utopisch, maar de onderliggende samenwerking getuigt zeker van een stap in de goede richting.
Geschreven door
