Beeld: Onbekend, mogelijk Izvestia29.ru
Voor dit verhaal reizen we af naar de kusten van de Witte Zee en de Barentszzee, streken die voor slavisten vast bekender zijn dan voor scandinavisten. Ter referentie, deze zeeën liggen tussen de noordkust van Noorwegen, Spitsbergen en Nova Zembla. Sinds de 12e eeuw na Christus zijn de Pomoren hier gevestigd, een Russische etnische groep die ontstaan is uit een versmelting van Russische pioniers en een inheemse Uralische bevolking. Vanaf 1740 tot de Russische Revolutie werd er ijverig gehandeld tussen de Pomoren en de Noren. De Pomoren voeren vanuit Archangelsk naar Noorse steden zoals Hammerfest, Tromsø en Vardø om graan voor vis te ruilen. Dit gebeurde ’s zomers wanneer de Witte Zee ijsvrij was en het in Noorwegen te warm was om vis voldoende te kunnen conserveren om het zuidelijker op de markt te brengen. Op deze manier kwamen de Noorse kooplui van hun vis af terwijl ze graan verkregen om de voedselvoorraden mee aan te vullen. In deze periode ontstond zelfs een pidgintaal, Russenorsk, een soort mengtaal van Russisch en Noors waarmee de Pomoren en Noren met elkaar konden communiceren.
Zoals eerder genoemd hebben de Pomoren een deels Uralische achtergrond. Voorbeelden van bekende Uralische culturen zijn de Finnen en de Sami. In het traditionele wereldbeeld van de Pomoren zien we dan ook gelijkenissen met deze culturen. Zo speelt het badhuis een belangrijke spirituele rol in de cultuur van de Pomoren en hebben ze een sjamanistische wereldbeschouwing, die draait om circulaire tijd en de hergeboorte van de zon. De rond-
draaiende vogel symboliseert deze cyclus.
In samenspel met de lokale traditionele spirituele gebruiken, zijn de Pomoren over het algemeen oudgelovigen. Dit betekent dat ze een vorm van het Christendom aanhangen die is afgesplitst van de Russische orthodoxe kerk toen deze moderniseerde tussen 1652 en 1666. Verder is het zo dat de Pomoren een priesterloze variant van dit geloof hebben en
dus in hoge mate gericht zijn op individuele innerlijke spiritualiteit. Om het spirituele bestaan te cultiveren vertrokken sommige mannen op verre, bestemmingsloze dwaaltochten. In ruil voor onderdak tijdens hun reizen vertelden ze verhalen en deelden ze kennis.
Het verhaal gaat dat zo’n ronddwalende Rus een aantal generaties geleden in Skaraborg in Zweden de kunst van het spånfågel maken aan de familie Mellgren heeft geleerd. Tot op de dag van vandaag is deze kunst in de familie overgeleverd. In 2024 is deze traditie door Zweden opgenomen in de UNESCO lijst van immaterieel cultureel erfgoed.
In de herfst van 2023 werd het project Lätta Vingar opgezet met het doel de kunst van het maken van deze vogeltjes te bewaren door het via het internet te verspreiden. Daarom kun je op hun YouTube kanaal uitleg vinden hoe je zelf een spånfågel kan maken. Als dit je interesseert, waag dan zeker een poging deze aparte traditie voort te zetten (en stuur een foto naar de redactie van ons blad).
Geschreven door
