Illustraties: Rick van Staten
Het Noorse schoolsysteem werkt iets anders dan het schoolsysteem in Nederland. Tot je 16e is school verplicht en gaat iedereen naar de barneskole (een soort basisschool) en de ungdomsskole (een middenschool). Daarna mag elke student kiezen of hij of zij gaat werken of naar de videregående skole (VGS) gaat. Dit is een soort middelbare school, maar dan van je 16e tot je 19e. Hoewel de VGS niet verplicht is, doet 82% van de Noorse leerlingen eindexamen op deze school. Aan het eind van de VGS vindt de russefeiring plaats, waardoor de leerlingen een vergelijkbare leeftijd hebben als Nederlandse eindexamenleerlingen van havo en vwo.
Een examenleerling wordt in het Noors een russ (uitgesproken als: ruus) genoemd. Die term stamt uit de 18e eeuw. Destijds was er nog geen universiteit in Noorwegen, waardoor Noorse studenten naar Kopenhagen moesten om te studeren. Om daar binnen te komen, moesten ze een toelatingsexamen maken. Na het examen werd er door oudere studenten een hoorn op hun hoofd gezet en werden ze belachelijk gemaakt, als een vorm van ontgroening. Zodra de examenuitslagen bekend waren, vond er een ceremonie plaats waarbij de nieuwe studenten hun hoorns mochten afzetten. Vanaf dat moment gingen ze van ‘ongeleerd’ naar ‘geleerd’. Deze ceremonie werd cornua depositurus genoemd, wat ‘het verwijderen van de hoorn’ betekent. Uit het woord depositurus is de term russ ontstaan. Het heeft dus niets te maken met Rusland! Feiring is het Noorse woord voor ‘viering’, dus russefeiring betekent letterlijk ‘de russeviering’. Toen in 1811 de eerste Noorse universiteit werd gesticht, werd deze traditie naar Noorwegen meegenomen. Pas aan het eind van de 19e eeuw veranderde het van een welkomsttraditie op de universiteit in een afsluitingstraditie van de VGS.
Al vanaf het moment dat leerlingen op de VGS komen, zijn ze bezig met de russefeiring. Ze vormen met een groep vrienden een russegruppe: een groep die samen feest viert en een eigen identiteit creëert. Dit doen ze door een groepsnaam, kleding en een eigen logo te kiezen. Daarnaast is het heel gewoon om met je groep te sparen voor een partybus, een zogeheten russebuss. Dat is zeker niet goedkoop: de kosten liggen tussen de 15.000 en 35.000 euro! Voorheen versierde men een auto, maar sinds de economische vooruitgang van Noorwegen in de jaren 80 zijn dit steeds vaker bussen geworden. Op de VGS doe je alles met je groep: je vergadert samen en neemt beslissingen over het thema van je russebuss. Ook zijn er regelmatig feesten waarbij de russ samenkomen met andere groepen.
Bij de russefeiring hoort ook muziek. Sinds de jaren 10 is er zelfs een eigen genre ontstaan: russemusikk! Dit is een subgenre van electronic dance music (EDM) met een harde bas en hiphop- en techno-invloeden. Het wordt gekenmerkt door een hoog tempo en zeer expliciete rapteksten. Russegrupper laten voor €5.000 tot €10.000 nummers produceren door muziekproducenten. Inmiddels richten sommige artiesten zich volledig op dit genre en komt er het hele jaar door russemusikk uit. Elk jaar is er één nummer dat een grote hit wordt in Noorwegen, dat alle russ kunnen meezingen en dat specifiek verbonden is aan hun examenjaar. Deze hit is ook in alle clubs in Noorwegen te horen. Enkele bekende artiesten zijn Ballinciaga (bekend van de Noorse superhits Dans på bordet en Beklager) en TIX, die in 2021 Noorwegen vertegenwoordigde op het Eurovisiesongfestival in Rotterdam. Het genre is controversieel vanwege de expliciete songteksten, die volgens sommigen grensoverschrijdend zijn. Daarom werd er lange tijd op russ-artiesten neergekeken binnen de Noorse muziekscène, hoewel dit de laatste jaren aan het veranderen is.
Na drie jaar zwoegen op school is het eindelijk zo ver: de russefeiring komt eraan! Daar hoort natuurlijk ook passende kleding bij. De traditionele outfit bestaat uit een broek in een felle kleur, een bijpassend jasje en een soort schipperspet. De kleur van de outfit was van oudsher afhankelijk van de studierichting van de student, waarbij rood het meest voorkwam. Tegenwoordig kiezen studenten vaker een kleur op basis van persoonlijke voorkeur dan strikt op basis van hun studierichting. Rood en blauw zijn de meest verkochte kleuren. Als de kleding eenmaal is gekozen, is het tijd om visitekaartjes te maken! Elke russ ontwerpt zijn eigen kaartje
met naam, foto, groepslogo, een humoristische quote en persoonlijke informatie. Die informatie is overigens nooit echt, al worden tegenwoordig vaak wel de sociale media van de russ op het kaartje vermeld. Wanneer een russ in zijn russekleding door de stad loopt, rennen kinderen vaak naar hem of haar toe om een kaartje te vragen, een beetje zoals voetbalplaatjes sparen in Nederland.
Dan wordt de russebuss gekocht, versierd, uitgerust met een muziekinstallatie en is het tijd om te feesten! Tussen eind april en 17 mei is er weinig tijd voor school, maar des te meer voor zingen en zuipen. Op 1 mei, de Dag van de Arbeid, is er altijd een groot feest, maar het echte spectaculaire slotfeest vindt plaats op 17 mei, de nationale feestdag van Noorwegen. Overdag trekken de russ door de stad, maken veel lawaai en tonen soms hun russebuss. ’s Avonds komt iedereen samen voor het slotfeest. Daarna is het toch echt tijd om te gaan studeren en de examens te maken, al moet de roes eerst nog
worden uitgeslapen… Deze examendata, die direct na de russefeiring vallen, werden in 1979 door de overheid ingevoerd om de studenten en hun wilde feestplannen wat in te perken. Maar of dat gelukt is? Dat durf ik niet te zeggen…
Er is echter veel kritiek op de traditie. Het komt regelmatig voor dat iemand in het eerste
Welkom bij
de russefeiring,
de gestoorde
Noorse
eindexamentraditie
jaar van de VGS buiten de boot valt en zich niet bij een russegruppe kan aansluiten. Op veel scholen worden kennismakingsfeesten gehouden, maar die fungeren eigenlijk als een verkapte test om te bepalen of iemand cool genoeg is om bij een bus te komen. Lukt dat niet, dan wordt die persoon buitengesloten van alle voorbereidingen en feestelijkheden en heeft hij of zij soms helemaal geen vrienden op school, omdat iedereen in een russegruppe zit. Ook kan het gebeuren dat iemand uit een russegruppe wordt gezet en daardoor in één klap al zijn vrienden kwijtraakt. Deze kliekjescultuur heeft bij sommige studenten tot depressies geleid, en er is een debat ontstaan rondom de vraag of de viering wel inclusief genoeg is. Op sommige scholen zijn er schoolbussen voor alle leerlingen of leerlingbussen waar iedereen welkom is, maar dit is niet overal het geval. Ook de alcoholcultuur wordt bekritiseerd. De russ zijn doorgaans 18 of 19 jaar oud, wat betekent dat ze legaal alcohol mogen kopen en drinken. Alcohol en de russefeiring gaan daarom hand in hand. Voor studenten die eigenlijk liever niet drinken, is het moeilijk om nee te zeggen tegen alcohol. Doen ze dat toch, dan riskeren ze buitengesloten te worden.
De russefeiring is zonder twijfel een bijzondere traditie. Voor veel Noorse examenleerlingen is het een onvergetelijke ervaring en een spectaculaire manier om hun middelbareschooltijd mee af te sluiten. Maar tegelijkertijd roept het vragen op over groepsdruk, uitsluiting en de rol van alcohol. Stel je voor dat een vergelijkbare traditie in Nederland zou bestaan, zou jij eraan meedoen? Of houd je het toch liever bij de stunt?
Geschreven door
